จังหวัดยะลาเป็น 1 ใน 3 จังหวัดชายแดนภาคใต้ที่มีวัฒนธรรมของคนส่วนใหญ่แตกต่างจากพื้นที่อื่นๆ
ของประเทศไทย ยะลามีประชากรอยู่จริง 318,891 คน ส่วนใหญ่นับถือศาสนาอิสลามร้อยละ 81.46 รองลงมา
คือศาสนาพุทธร้อยละ 18.45 ศาสนาคริสต์ร้อยละ 0.08 และศาสนาอื่นๆ ร้อยละ 0.01 รายงานคุณภาพชีวิต
ประชาชนจังหวัดยะลา (2562) สำหรับเทศบาลนครยะลา มีจำนวนประชากรทั้งหมด 61,218 คน ประชาชน
ส่วนใหญ่นับถือศาสนาพุทธ ร้อยละ 51.77 ศาสนาอิสลามร้อยละ 48.0 และศาสนาอื่นๆ เช่น คริสต์ ฮินดูร้อย
ละ 0.23 (เทศบาลนครยะลา) เมื่อกล่าวถึงความแตกต่างทางวัฒนธรรม ยะลาไม่เพียงมีผู้คนที่นับถือศาสนาที่
แตกต่างกัน หากในแต่ละกลุ่มศาสนายังมีกลุ่มชาติพันธุ์ที่แตกต่างกันไป คนพื้นเมืองที่อยู่ในพื้นที่ยะลาร่วมกับ
คนมลายูมาตั้งแต่ดั้งเดิม คือมันนิ หรือ โอรงอัสลี ซึ่งปัจจุบันตั้งถิ่นฐานอยู่ที่ อ.ธารโต คนไทยผู้นับถือศาสนา
พุทธอาศัยกระจายอยู่ร่วมกับคนมลายูทั้งในพื้นที่เมืองและชนบท ส่วนคนจีนที่นับถือเทพเจ้าและบางส่วนนับ
ถือศาสนาคริสต์จะอาศัยอยู่ในอำเภอเมืองยะลา และเมืองเบตงเป็นส่วนใหญ่ ซึ่งอาจแบ่งแยกย่อยไปตามภาษา
ถิ่นจีนได้อย่างน้อย 5 กลุ่มภาษาคือ ฮกเกี้ยน แต้จิ๋ว ไหหลำ กวางตุ้ง และแคะ (แพร ศิริศักดิ์ดำเกิง. 2546) คน
จีนบางส่วนมีบทบาทในฐานะคอมมิวนิสต์มลายูในประวัติศาสตร์ช่วงหนึ่งของเมืองยะลา รวมถึงคนอินเดียที่นับ
ถือซิกข์ ที่เข้ามาอยู่ที่เมืองยะลาประมาณ 90 ปีก่อน
นอกจากกลุ่มคนที่อยู่ร่วมกันมานับ 100 ปีข้างต้นแล้ว ยังมีคนที่เดินทางเข้ามาอยู่ในยะลาอีกหลาย
กลุ่มด้วยกัน เช่นคนจากแหละตะลุมพุก จ.นครศรีธรรมราชที่อพยพหนีภัยพายุแฮเรียตมาตั้งบ้านเรื่อนอยู่ใน อ.
ธารโต หลังจากปี 2505 คนไทยพุทธและไทยมุสลิมจากภาคใต้ตอนบนซึ่งเข้ามารับราชการและลงหลักปักฐาน
ในเมืองยะลา คนจีนจากกรุงเทพฯ ที่เดินทางเข้ามาทำค้าขาย คนกลุ่มต่างๆ เหล่านี้มีบทบาทในการร่วมสร้าง
และพัฒนาเมืองยะลามาถึงปัจจุบัน อย่างไรก็ตามความรุนแรงยืดเยื้อเรื้อรังที่เกิดขึ้นมาตั้งแต่ปี 2547 ถึง
ปัจจุบัน ส่งผลทางตรงต่อการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างประชากรในพื้นที่ หลายพื้นที่นอกเขตอำเภอเมือง มีประชากรมลายูมุสลิม 100% คนไทยพุทธและคนจีนต่างโยกย้ายจากพื้นที่ชนบทสู่เมือง หรือย้ายออกจากพื้นที่
3 จังหวัดชายแดนใต้ ทำให้นิเวศของความหลากหลายวัฒนธรรมในพื้นที่จังหวัดยะลาเปลี่ยนแปลงไป สำหรับ
ผลกระทบในทางอ้อมของความไม่สงบ คือความสัมพันธ์ของคนต่างศาสนาในบางพื้นที่ค่อยๆ แปรเปลี่ยนไป
จากเดิม ความรุนแรงส่งผลให้คนกลุ่มต่างๆ ไปมาหาสู่กันน้อยลง มีความไม่ไว้วางใจและหวาดระแวงกันมากขึ้น
(แพร ศิริศักดิ์ดำเกิง. 2563) จึงจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องมีการเก็บข้อมูลองค์ความรู้นับตั้งแต่อดีต จนถึงปัจจุบัน
เพื่อเป็นฐานความรู้ให้แก่คนรุ่นใหม่ของเมืองยะลา ได้ทำความเข้าใจถึงความหลากหลายทางวัฒนธรรม วิถีชีวิต
และวิธีการอยู่ร่วมกันของผู้คนเมื่อ 17 ปีก่อนเกิดเหตุการณ์จังหวัดชายแดนภาคใต้ เพื่อทำให้คนยะลาเข้าใจ
ถึงอัตลักษณ์ความเป็นยะลาร่วมกัน แลกเปลี่ยนเรียนรู้ ถ่ายทอดต้นทุนทางวัฒนธรรมที่มีอยู่ในท้องถิ่นให้คนรุ่น
ต่อมารับรู้
เมื่อกลับมาพิจารณาโครงสร้างประชากรด้านอายุ และโครงสร้างการศึกษาของเมืองยะลา พบว่าคน
ยะลาส่วนมากอยู่ในช่วงอายุ 35-49 ปี ร้อยละ 20.56 รองลงมาคืออายุ 26-34 ปี ร้อยละ 14.15 และอายุ 60
ปีขึ้นไปร้อยละ 13.74 นับว่าเป็นสัดส่วนประชากรตามอายุที่แตกต่างจากสังคมไทยในภาพรวมที่กำลังก้าวเข้าสู่
สังคมสูงวัย ข้อมูลระดับการศึกษาพบว่า ประชากรส่วนมากจบการศึกษาชั้นประถมศึกษา (ป.4, ป.6, ป.7) คิด
เป็นร้อยละ 34.71 รองลงมาคือระดับมัธยมศึกษาตอนปลายหรือเทียบเท่า ร้อยละ 16.32 ระดับมัธยมศึกษา
ตอนต้นร้อยละ 15.05 และจบการศึกษาระดับปริญญาตรีขึ้นไป ร้อยละ 11.60 สิ่งที่น่าสนใจคือจังหวัดยะลา
เป็นศูนย์รวมของสถาบันการศึกษาตั้งแต่ระดับอนุบาล จนถึงอุดมศึกษา ซึ่งมีทั้งสถาบันการศึกษาของรัฐบาล
และเอกชนสอนศาสนาอิสลามที่สอดคล้องกับความเชื่อของคนส่วนใหญ่ในพื้นที่ นอกจากนั้นยังมี
สถาบันการศึกษาด้านอาชีพ เช่นวิทยาลัยเทคนิค และอาชีวะ สำหรับสถาบันการศึกษาระดับอุดมศึกษามีทั้ง
มหาวิทยาลัยราชภัฎยะลา วิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนียะลา มหาวิทยาลัยการกีฬาแห่งชาติ วิทยาเขตยะลา
เป็นต้น นอกจากการเรียนรู้ในระบบแล้ว เทศบาลนครยะลายังมีแหล่งเรียนรู้ตามอัธยาศัย กระจายตัวอยู่ในเขต
เทศบาล คืออุทยานการเรียนรู้ TK Park ยะลา และ TK Park โรงเรียนเทศบาล 4 สวนสร้างสรรค์หรรษา
ห้องสมุดประชาชน “เฉลิมราชกุมารี” และในอนาคตจะมีพิพิธภัณฑ์เมือง (City Museum) ผนวกกับ
ห้องทดลองแห่งอนาคต (Future Lab) สำหรับคนยะลาได้มาเยี่ยมชม เรียนรู้ และทดลองออกแบบเมืองของ
ตัวเอง
ด้วยต้นทุนทางวัฒนธรรมที่มีอยู่เดิม ประกอบกับโครงสร้างพื้นฐานด้านการศึกษา และวิสัยทัศน์ของ
ผู้นำของเทศบาลนครยะลาที่รองรับให้ยะลาสามารถพัฒนาเมืองไปในแนวทางเมืองแห่งการเรียนรู้
โครงการวิจัยนี้จึงสนใจที่จะเก็บรวบรวมข้อมูลความหลากหลายทางวัฒนธรรมของผู้คนและชุมชน โดยทำให้
เห็นความแตกต่างของผู้คน และชุมชนในภาพรวมของจังหวัด ด้วยการทำแผนที่วัฒนธรรม และศึกษาลึกใน
รายละเอียดของชุมชน ตลอดจนวิธีที่ผู้คนต่างวัฒนธรรมดำรงชีวิตอยู่ร่วมกันในเขตเทศบาลนครยะลา แล้วจึง
นำข้อมูลที่เป็นต้นทุนวัฒนธรรมที่สำคัญนี้ไปออกแบบการเรียนรู้เพื่อสร้างกิจกรรมให้กับเยาวชนได้เข้าใจตัวตน
และมีทักษะในการอยู่ร่วมกับคนที่แตกต่าง ซึ่งเป็นทักษะสำคัญของพลเมืองโลกในศตวรรษที่ 21