ยะลาเป็นจังหวัดชายแดนภาคใต้สุดของประเทศไทยชายแดนติดกับตอนเหนือของประเทศมาเลเซีย
อยู่บนคาบสมุทรไทย-มาเลย์ เป็นเขตความหลากหลายทางชีวภาพที่ประกอบไปด้วยส่วนของป่าฝนดิบชื้น
(Tropical Rainforest) ที่อุดมสมบูรณ์เป็นส่วนใหญ่ ป่าฝนดิบชื้นในคาบสมุทรไทยมาเลย์เป็นระบบนิเวศที่
สำคัญเช่นเดียวป่าฝนดิบชื้นในบริเวณอื่นของโลก เช่น ป่าฝนอะเมซอนในอเมริกาใต้ ป่าฝนคองโกในแอฟริกา
และป่าฝนเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ซึ่งมักจะมีความหลากหลายทางชีวภาพในระบบนิเวศแบบนี้สูงกว่าระบบ
นิเวศประเภทอื่น ซึ่งแม้เทียบโดยพื้นที่แล้วป่าฝนดิบชื้นมีพื้นที่ประมาณ 3% ของระบบนิเวศทั้งหมดในโลก แต่
สามารถพบสิ่งมีชีวิตได้ 50% ชนิดของสิ่งมีชีวิตทั้งหมดบนโลก ในประเทศไทยป่าฝนเขตร้อนชื้นพบได้ใน
บริเวณคาบสมุทรภาคใต้ของไทยและมีระบบนิเวศที่ต่างออกจากภาคอื่น ๆ ของประเทศไทยเป็นเขตชีว
ภูมิศาสตร์ย่อยรวมคาบสมุทรไทยมาเลย์ เกาะสุมาตรา เกาะชวา เกาะบอร์เนียว และเกาะปาลาวัน ซึ่งมีพืช
พันธุ์และสิ่งมีชีวิตที่คล้ายคลึงกันไว้ด้วยกันเรียกว่าเขตย่อยซุนดา (Sunda)
สำหรับจังหวัดยะลา พบว่าระบบนิเวศในบริเวณสามจังหวัดชายแดนภาคใต้ได้แก่ ปัตตานี ยะลา
และนราธิวาส ซึ่งอยู่ใกล้กับเทือกเขาสันกาลาคีรีที่เป็นเทือกเขาชายแดนกั้นระหว่างไทยกับมาเลเซีย มีความ
คล้ายคลึงกับพื้นที่ในมาเลเซียมากกว่าระบบนิเวศที่ภาคใต้ตอนบนด้วย และพบสิ่งมีชีวิตหลายชนิดที่แตกต่าง
ไปจากภาคใต้ตอนบนที่อยู่เหนือเส้นคันการ์-ปัตตานี1 มีสิ่งมีชีวิตหลายชนิดที่พบเฉพาะในประเทศมาเลเซีย
เช่น นกเงือกหัวแรด นกเงือกปากย่น กระรอกบางชนิด ชะนีมือดำ ชะนีเซียมัง รวมถึงพืชถิ่นเดียวอย่างเช่น ศรี
ยะลาของจังหวัดยะลา และ ใบไม้สีทอง(ย่านดาโอ๊ะ)ของจังหวัดนราธิวาส นอกจากนี้ บริเวณยอดเขาฮาลา
จังหวัดยะลา ซึ่งเป็นเขตเขาสูงที่เชื่อมต่อกับเขตเขาสูงในประเทศมาเลเซียยังมีสภาพภูมิอากาศหนาวเย็นและ
เป็นระบบนิเวศที่ต่างออกไปที่อื่นในประเทศไทย ซึ่งสามารถพบสิ่งมีชีวิตหลายชนิดที่สามารถพบได้ที่ยอดเขาฮาลา จังหวัดยะลาได้เพียงที่เดียวในประเทศไทย จึงทำให้พื้นที่ทางธรรมชาติในบริบทจังหวัดยะลามีความ
แตกต่าง (Uniqueness)
ความหลากหลายทางชีวภาพเกี่ยวพันต่อเนื่องกับลักษณะภูมิประเทศซึ่งส่งผลกระทบต่อถึงภูมิอากาศ
ฤดูกาล ปริมาณน้ำฝน ความชื้น อุณหภูมิ แหล่งน้ำตามธรรมชาติ รวมถึงเขตกั้นตามธรรมชาติที่ล้วนส่งผลให้
สิ่งมีชีวิตในแต่ละท้องถิ่นมีการวิวัฒนาการเพื่อปรับตัวให้กับธรรมชาติในแต่ละพื้นที่และมีความหลากหลาย
ต่างกันออกไปด้วย และนอกจากนี้ ลักษณะการใช้พื้นที่ (Land Use) และคุณภาพของสิ่งแวดล้อมที่ต่างกันจะ
ทำให้ความหลากหลายทางชีวภาพในพื้นที่ต่างกันด้วย ในการศึกษาความหลากหลายทางชีวภาพจึงควรศึกษา
บริบททางภูมิประเทศ ลักษณะการใช้พื้นที่ และคุณภาพของสิ่งแวดล้อมควบคู่กันไป แต่องค์ความรู้ใน
ธรรมชาติยังขาดแคลนการรวบรวม ถ่ายทอดให้เกิดการศึกษาเรียนรู้ในพื้นที่น้อยส่งผลต่อความตระหนักถึง
ความสำคัญของทรัพยากรธรรมชาติของพื้นที่น้อยลงตามไปด้วย เมืองยะลาได้ชื่อว่าเป็นเมืองที่มีการวางผัง
เมืองที่ดีและสวยงามแห่งหนึ่งในประเทศไทย เป็นเมืองที่แบ่งพื้นที่ใช้สอยเป็นโซนชัดเจน เช่น สถานศึกษา
สถานที่ราชการ ย่านธุรกิจการค้า บ้านพักอาศัย และสวนสาธารณะหรือพื้นที่สีเขียวของเมือง ยะลาจึงเป็น
เมืองที่ระเบียบเรียบร้อย เป็นเมืองที่สวยงามร่มรื่น ถือเป็นต้นทุนที่ดีในการพัฒนาเมือง ในขณะที่ในแง่ของ
ต้นทุนทางวัฒนธรรมยะลาเป็นเมืองแห่งพหุวัฒนธรรม ผู้คนมีอัตลักษณ์วัฒนธรรมที่หลากหลาย มีสถานศึกษา
ที่ครอบคลุมในแทบทุกช่วงชั้นและทุกศาสตร์วิชา มีปราชญ์ที่เชี่ยวชาญในหลาย ๆ ด้าน และมี
ทรัพยากรธรรมชาติอุดมสมบูรณ์ มีแหล่งท่องเที่ยวเชิงนิเวศที่สวยงาม
อย่างไรก็ดีจากการรับฟังความเห็นจากภาคประชาชนและผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง พบว่า สภาพปัญหาที่เป็น
อุปสรรคต่อการพัฒนาเมืองยะลา คือ ปัญหาด้านคุณภาพและผลสัมฤทธิ์ทางการศึกษา ความเหลื่อมล้ำทางการ
ศึกษา เพราะแม้จะมีสถานศึกษาจำนวนมากแต่ด้วยข้อจำกัดของภาษาก็ทำให้ผลสัมฤทธิ์ทางการศึกษาของ
เยาวชนในพื้นที่อยู่ในระดับต่ำ ปัญหาด้านการขาดระเบียบวินัยของพลเมือง หรือขาดสำนึกในความเป็น
พลเมืองที่เอาใจใส่ต่อส่วนรวม ปัญหาการขาดพื้นที่เรียนรู้ที่เหมาะสมต่อทุกวัย ทุกกลุ่ม หรือการมีพื้นที่กลาง
(Common Space) พื้นที่ปลอดภัย (Safety Zone) ที่เพียงพอ ปัญหายาเสพติดที่เป็นเชื้อร้ายบ่อนทำลาย
สังคมและส่งผลต่อปัญหาอื่นในวงกว้าง รวมทั้งปัญหาด้านการสื่อสารและถ่ายทอดความคิดจากผู้นำที่มี
ศักยภาพไปสู่ผู้ตามเพื่อสร้างความร่วมมือร่วมใจในการพัฒนาเมือง และปัญหาด้านศักยภาพของผู้นำชุมชน
ผู้นำท้องถิ่น ที่ยังคงไม่เปิดรับการเปลี่ยนแปลงมากนัก ทำให้การประสานงานประสานนโยบายในระดับผู้นำ
ของหน่วยงานต่าง ๆ ไม่สอดรับกัน กล่าวโดยสรุปปัญหาหรือจุดอ่อนของเมืองยะลาที่สำคัญ คือ คุณภาพผู้คน
หรือความเป็นพลเมืองในศตวรรษที่ 21 ที่ต้องได้รับการพัฒนาอย่างยั่งยืน2
จากที่กล่าวมาข้างต้น การส่งเสริมให้เกิดการถ่ายทอดองค์ความรู้เรื่องต่างในจังหวัดยะลา
หรือแม้แต่ด้านความหลากหลายทางธรรมชาติ จะเป็นส่วนหนี่งให้เกิดการพัฒนาให้เกิดการเรียนรู้ที่ยั่งยืนใน
พื้นที่ โครงการวิจัย “ยะลาศึกษา : ความหลากหลายทางชีวภาพ” เป็นการรวบรวมข้อมูลความหลากหลายทางธรรมชาติในจังหวัดยะลา วิเคราะห์และสังเคราะห์องค์ความรู้เรื่องความหลากหลายทางธรรมชาติของจังหวัดยะลาในรูปแบบภาพรวมเพื่อสื่อสารการเรียนรู้ร่วมกันของประชาชนในจังหวัดยะลาและขับเคลื่อนเมือง
ยะลาให้เป็นเมืองแห่งการเรียนรู้และมุ่งไปการสู่การพัฒนาของเมืองยะลาที่มีคุณภาพในการดำรงชีวิตและมีการเรียนรู้ตลอดชีวิต