เทศบาลเมืองปากพูน อำเภอเมือง จังหวัดนครศรีธรรมราช เป็นอีกหนึ่งพื้นที่มีองค์ประกอบ
พื้นฐานการสร้างเมืองเมืองแห่งการเรียนรู้ (Learning City) จากดำเนินงานภายใต้วิสัยทัศน์ “ปากพูนเมือง
ธรรมาภิบาล สืบสานประเพณีวัฒนธรรมน้อมนำเศรษฐกิจพอเพียง ฟื้นฟูทรัพยากรธรรมชาติ น้ำสะอาด ไฟ
สว่าง ทางสะดวก” ด้วยลักษณะภูมิศาสตร์ภายในพื้นที่เป็นที่ราบชายฝั่งทะเล มีเขตการปกครองทั้งหมด
12 หมู่บ้าน คือ บ้านท่าแพ บ้านดอนทะเล บ้านสักงาน บ้านห้วยไทร บ้านสวนจันทร์ บ้านท่าเตียน บ้าน
บ่อโพธิ์ บ้านปากพูน บ้านตลาดพฤหัส บ้านศาลาปางปู บ้านปากพยิง บ้านปากน้ำเก่าตามลำดับ
(แผนพัฒนาท้องถิ่นเทศบาลเมืองปากพูน, 2561) ลักษณะภูมิศาสตร์ในพื้นที่เป็นที่ราบลุ่มชายฝั่งทะเลอ่าว
ไทย พื้นที่โดยส่วนใหญ่เป็นที่ราบลุ่มเกิดการทับถมของสันดอนดินปนทราย ร้อยละ 70 และพื้นที่ดินเหนียว
และดินเหนียวปนทราย ร้อยละ 30 เนื้อที่โดยส่วนใหญ่มีลักษณะดินปนทราย และดินตะกอนที่มีความอุดม
สมบูรณ์ปานกลางตามชื่อบ้านนามเมืองที่เรียกขานว่า “ปากน้ำปากพูน” ตามประวัติศาสตร์ภายในพื้นที่มี
ความสำคัญในการแลกเปลี่ยนสินค้าทางการเกษตร เนื่องจากประชากรในพื้นที่ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพ
เกษตรกรกรรมเป็นอาชีพหลัก ดังนี้ สวนมะพร้าว นาข้าว สวนยางพารา สวนปาล์มน้ำมัน สวนสละ และ
สวนผัก เป็นต้น นอกจากนี้ยังมีชุมชนประมงในพื้นที่ชายฝั่ง บางพื้นที่ประกอบอาชีพประมงพื้นบ้านเป็น
ฐานการผลิตเครื่องอุปโภคบริโภคที่ใช้ในชีวิตประจำวัน ซึ่งเกิดเป็นการเชื่อมโยงของเครือข่ายการ
แลกเปลี่ยนสินค้าในลักษณะทางภูมิศาสตร์ในจังหวัดนครศรีธรรมราช ตามลักษณะภูมิศาสตร์ 4 พื้นที่ คือ
พื้นที่เทือกเขา พื้นที่ลุ่มน้ำ พื้นที่ชายฝั่งพื้นที่ราบลุ่ม (เมือง) โดยใช้เส้นทางน้ำในการคมนาคมโดยอาศัย
เส้นทางเรือล่องมาตามแม่น้ำออกสู่ชายฝั่งปากน้ำอ่าวไทยตามคำนิยามศัพท์ว่า เรือเหนือ ซึ่งใช้เป็นเรือเป็นศูนย์กลางในการขนส่งแลกเปลี่ยนสินค้า ท่ามกลางกระแสการแลกเปลี่ยนสินค้าเกิดพันธะเครือข่าย
ระหว่างผู้แลกเปลี่ยนสินค้าที่เดินทางจากเส้นทางเทือกเขาออกสู่อ่าวชายฝั่งทะเล จนก่อเกิดคำว่า “การผูก
เกลอ” เมื่อมีความสัมพันธ์กันอย่างเหนียวแน่นจึงมีการปรองดองสนิทสนมซึ่งที่มาของคำว่า “ผูกเกลอเขา–
เกลอเล” ที่สื่อถึงกระบวนการการปรับเปลี่ยนวิถีการผลิตแบบดั้งเดิมสู่การบูรณาการเกษตรแบบ
ผสมผสานระบบความสัมพันธ์ในความทรงจำทางสังคมวิถีการผลิตของชาวสวนมะพร้าวในพื้นที่ปากน้ำ
ปากพูน พบว่า ลักษณะการจัดสวนมะพร้าวความสัมพันธ์กับภูมิศาสตร์ ซึ่งมีอาณาเขตแบ่งตามเส้นทางน้ำ
บริเวณพื้นที่ “ปากน้ำปากพูน” เป็นพื้นที่ปากอ่าวที่มีทรัพยากรธรรมชาติ มีป่าชายเลนยังคงความอุดม
สมบูรณ์ ชาวบ้านสามารถใช้ประโยชน์จากป่าชายเลนได้ จึงเป็นเหตุปัจจัยที่ดึงดูดให้ชาวบ้านพื้นที่นิยม
ปลูกต้นมะพร้าว (ภาษาถิ่นเรียกว่า หน่วยพร้าว) เป็นพืชท้องถิ่นดั้งเดิมที่มีการเจริญเติบโตในพื้นที่เป็นดิน
ร่วน หรือร่วนปนทราย อุ้มน้ำได้ดี เหมาะสมกับลักษณะภูมิอากาศชายฝั่งทะเล การปลูกสวนมะพร้าวตาม
พื้นที่สันดอนจากการทับถมของดินตะกอนทรายริมตลิ่งปากอ่าวจนถึงชายฝั่งปากอ่าวริมทะเลอ่าวไทย เป็น
พื้นที่จุดนัดพบในเส้นทางสัญจรทางน้ำหรือจุดจอดเทียบท่าของเรือเหนือ (เรือเหนือ คือ เรือที่ใช้บรรทุก
สินค้าล่องตามแม่น้ำจากพื้นที่บริเวณเทือกเขาสู่ริมชายฝั่งปากแม่น้ำ) ระบบความสัมพันธ์กับชุมชน
ภายนอก การแลกเปลี่ยนผลผลิตเพื่อเป็นปัจจัยในการดำรงชีพ ซึ่งมีลักษณะเฉพาะของชุมชน กลุ่มคนใน
ชุมชนจะนำผลผลิตมาแปรรูปแล้วบรรทุกลงบนลำเรือ และล่องลงไปตามแม่น้ำเพื่อแลกเปลี่ยน เช่น ผลไม้
พืชผัก สมุนไพร แลกเปลี่ยนกับข้าวสาร ปลาแห้ง เกลือ กะปิ เป็นต้น นำสู่ช่องการแลกเปลี่ยนวิถีชีวิตใน
ความสัมพันธ์ระบบการผูกเกลอ (ผูกเกลอ คือ การสร้างความสัมพันธ์แบบผูกมิตรบนพื้นที่ทางเศรษฐกิจ
และวัฒนธรรม ดังต่อไปนี้ ความสัมพันธ์ระหว่างชาวปากน้ำปากพูนกับกลุ่มชาวเหนือ (ชาวเหนือ คือ กลุ่ม
ผู้ที่อยู่ในพื้นที่ลักษณะภูมิศาสตร์เทือกเขา ส่วนใหญ่จะทำสวนผลไม้ พืชผัก และเก็บเกี่ยวพืชสมุนไพรใน
ป่า) ความสัมพันธ์ระหว่างชาวปากน้ำปากพูนกับกลุ่มชาวนอก (ชาวนอก หรือชาวนอกเขา คือ กลุ่มผู้ที่อยู่
ในพื้นที่ลักษณะภูมิศาสตร์พื้นที่เขตลุ่มน้ำ อาศัยอยู่ตามที่ราบลุ่มริมฝั่งทะเลตะวันออกนอกตัวเมืองออกไป
มีอาชีพทำนา ปลูกผัก จักสานเครื่องใช้สอยในครัวเรือน)ความสัมพันธ์ระหว่างชาวปากน้ำปากพูนกับกลุ่ม
ชาวเมือง (ชาวเมือง หรือชาวหลาด (ตลาด) คือกลุ่มที่อาศัยในบริเวณตัวเมืองนครศรีธรรมราช ซึ่งเป็น
แหล่งรวมตลาดสินค้า ส่วนใหญ่จะมีอาชีพรับราชการ ค้าขายสินค้าต่างๆ) ความสัมพันธ์ระหว่างชาว
ปากน้ำปากพูนกับกลุ่มชาวเล (ชาวเลหรือชาวปากเล คือ กลุ่มที่อาศัยในบริเวณริมชายฝั่งทะเล ส่วนใหญ่
ทำประมงล่องเรือจับปลา สัตว์น้ำกลางท้องทะเล และถักทอเครื่องมือดักจับสัตว์น้ำ) จากปรากฏการณ์
ดังกล่าวจึงเป็นจุดเริ่มต้นของระบบความสัมพันธ์ เกลอเขา–เกลอเล ของชาวสวนมะพร้าวบริเวณพื้นที่
ปากน้ำปากพูน จึงนับได้ว่า “มะพร้าวเป็นพืชผลแห่งความผูกพันกับวิถีชีวิตของชาวปากน้ำปากพูน” อย่าง
ต่อเนื่องแม้นในยุคปัจจุบัน พื้นที่เทศบาลเมืองปากพูนส่วนใหญ่ยังมีการปลูกมะพร้าวไว้ในบริเวณบ้าน
รวมถึงในพื้นที่สวนเกษตรกรรมทั้ง 12 หมู่บ้าน จึงเป็นเหตุให้ชาวบ้านส่วนใหญ่มีรายได้เสริมจากการจำหน่ายสินค้าจากสวนมะพร้าวครบวงจร ขั้นตอนการผลิต ขั้นตอนการแปรรูป ขั้นตอนการบริโภค
ขั้นตอนการจำหน่าย ขั้นตอนการส่งออกภายในชุมชน และเครือข่ายตลาดภายนอกชุมชน
จากปรากฏการณ์ที่กล่าวข้างต้น คณะวิจัยจึงลงพื้นที่เพื่อค้นหากลุ่มผู้ประกอบการชาวสวน
มะพร้าวที่ถือครองที่ดินในการทำการเกษตรขนาด 5 ไร่ขึ้นไป มีอาชีพหลักจากการขายมะพร้าวตลอดทั้งปี
พบจำนวน 5 แหล่ง ดังนี้ สวนมะพร้าวลุงแดง สวนมะพร้าวบ้านพ่อเชื่อง สวนมะพร้าวสวนปันสุข สวน
มะพร้าวบ้านสวนพอเพียง และสวนมะพร้าวแบบสมรมเอกาพันธุ์ ซี่งมีแบบแผนการผลิตในการเลือกพื้นที่
ที่แตกต่างกันไปคือ (1) การปลูกมะพร้าวในพื้นที่ดินตะกอน (2) การปลูกมะพร้าวในพื้นที่นากุ้งเก่า (3) การ
ปลูกมะพร้าวผสมผสานกับบ่อปลา (3) การปลูกมะพร้าวผสมผสานกับคอกไก่ คอกเป็ด (4) การปลูกเลี้ยง
ด้วง และแมลงในลำต้นมะพร้าว ซึ่งมีการสืบทอดภูมิปัญญา ชุดองค์ความรู้ในการปรับเปลี่ยนแปรรูป
ผลผลิต คือการแปรรูปเนื้อมะพร้าวผลอ่อน การแปรรูปเนื้อมะพร้าวผลแก่ การแปรรูปน้ำมะพร้าว การ
แปรรูปช่อดอกมะพร้าว (น้ำช่อดอกมะพร้าว, น้ำตาลปึก) การแปรรูปยอดมะพร้าวอ่อน การแปรรูปไม้ลำ
ต้นมะพร้าว การแปรรูปกาบเปลือกผลมะพร้าวเป็นปุ๋ย เพื่อนำชุดองค์ความรู้ครั้งนี้ไปพัฒนาสู่แผนพัฒนา
อาชีพผู้ประกอบการชาวสวนมะพร้าว และศูนย์การเรียนรู้ตามอัธยาศัย โรงเรียนมะพร้าวครบวงจร
คณะวิจัยจึงได้กำหนดโจทย์วิจัยเรื่อง พร้าวผูกเกลอ : กระบวนการสร้างเครือข่ายการเรียนรู้ทางธุรกิจใน
การปรับเปลี่ยนวิถีการผลิตเพื่อยกระดับเศรษฐกิจท้องถิ่น และคุณภาพชีวิตของผู้ประกอบการชาวสวน
มะพร้าว ในพื้นที่เทศบาลเมืองปากพูน จังหวัดนครศรีธรรมราช เพื่อให้ประเด็นการศึกษาที่การค้นพบ
ข้อเท็จจริงจากการศึกษาในครั้งนี้นำไปสู่เป้าหมายการพัฒนาเมืองแห่งการเรียนรู้ (Learning City) การ
พัฒนาเมืองน่าอยู่และการกระจายศูนย์กลางความเจริญ สอดคล้องกับการพัฒนาในอนาคตของเทศบาล
เมืองปากพูน ที่สามารถสร้างเศรษฐกิจท้องถิ่น และคุณภาพชีวิตในพื้นที่นำไปสู่กระบวนการขับเคลื่อน
เมืองแห่ง การเรียนรู้สู่ความยั่งยืนสู่เมืองแห่งการเรียนรู้ (Learning City) อย่างสมบูรณ์แบบ