บทคัดย่อ (Abstract)
งานวิจัยนี้ศึกษาความหลากหลายพันธุ์พืชและสัตว์ในพื้นที่อุโมงค์ป่าโกงกาง เทศบาลเมืองปากพูนตำบลปากพูน อำเภอเมืองนครศรีธรรมราช จังหวัดนครศรีธรรมราช เพื่อพัฒนาและยกระดับสู่การพัฒนาพิพิธภัณฑ์มีชีวิต สนับสนุนการเรียนรู้สู่ความยั่งยืนต่อยอดสู่ผลิตภัณฑ์และบริการในพื้นที่ชุมชนเมืองปากพูน ตำบลปากพูน อำเภอเมือง จังหวัดนครศรีธรรมราช โดยพบพันธุ์พืชทั้งสิ้น 17 ชนิด และพันธุ์สัตว์ทั้งสิ้น 41 วงศ์ 49 สกุล 51 สปีชีส์ จัดอยู่ในกลุ่มสัตว์มีกระดูกสันหลังทั้งสิ้น 20 วงศ์ 26 สกุล 27 สปีชีส์และสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังทั้งสิ้น 21 วงศ์ 23 สกุล 24 สปีชีส์ ข้อมูลด้านภูมิปัญญาการใช้ประโยชน์จากอุโมงค์โกงกางมีการจับสัตว์น้ำในบริเวณป่าชายเลน ประกอบด้วยการสร้างหรรัม (บ้านปลา) กร่ำโดยการปักล้อมกิ่งไม้โกงกางเป็นที่พักของปลาและทำการล้อมจับภายหลัง การยกยอจับสัตว์น้ำ จับกุ้งด้วยมือ (ตบกุ้ง) จับปูดำด้วยมือเปล่า จับปูแสม (เปี้ยว) การล้อมสัตว์น้ำในป่าโกงกางให้เข้าบ่อเลี้ยงธรรมชาติ การหาหอยนางรมจากรากไม้โกงกาง เพื่อนำมาประกอบอาหารทั้งทานสดและแปรรูป เน้นภูมิปัญญาการตีผึ้งและการผลิตน้ำผึ้งเพื่อยกระดับผลิตภัณฑ์เป็นสินค้าอัตลักษณ์ชุมชน โดยผลการตรวจสอบคุณภาพน้ำผึ้งพบว่าการตรวจสอบค่าทั้งทางกายภาพ เคมี และชีวภาพส่วนใหญ่อยู่ในเกณฑ์มาตรฐานที่สำนักงานมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารแห่งชาติ (มกอช.) กำหนด ทั้งยังมีการออกแบบตราสัญลักษณ์และพัฒนาบรรจุภัณฑ์ที่แสดงถึงอัตลักษณ์ชุมชนปากพูน การจัดทำพิพิธภัณฑ์มีชีวิต (living museum) ในอุโมงค์โกงกางในรูปแบบของแผนที่ภาพรวมทั้งหมดของอุโมงค์ป่าโกงกาง แผนที่แสดงจุดสำคัญของอุโมงค์
โกงกาง ป้ายแสดงพันธุ์ไม้-สัตว์ และจุดสำคัญที่จะแสดงข้อมูลเกี่ยวกับพืชและสัตว์ในอุโมงค์โกงกาง และป้ายแสดงภูมิปัญญาท้องถิ่น และฐานข้อมูลระบบ SPBS Model for Community Living Museum to Promote Lifelong Learning / Smart Pakpoon City ร่วมกับเทศบาลเมืองปากพูน นำไปสู่รูปแบบการบริหารจัดการพิพิธภัณฑ์มีชีวิตเพื่อเป็นแหล่งเรียนรู้ตลอดชีวิต และเพื่อส่งเสริมการท่องเที่ยวของชุมชนปากพูนอย่างยั่งยืน
วัตถุประสงค์ (Objective)
1) เพื่อศึกษาความหลากหลายของพันธุ์พืชและสัตว์บกในพื้นที่อุโมงค์ป่าโกงกาง เทศบาลเมือง
ปากพูน ตำบลปากพูน อำเภอเมืองนครศรีธรรมราช จังหวัดนครศรีธรรมราช
2) เพื่อศึกษาข้อมูลชุมชนด้านทรัพยากรชีวภาพและภูมิปัญญาท้องถิ่นในพื้นที่อุโมงค์ป่าโกงกาง
เทศบาลเมืองปากพูน ตำบลปากพูน อำเภอเมืองนครศรีธรรมราช จังหวัดนครศรีธรรมราช (local study)
3) เพื่อยกระดับผลิตภัณฑ์ชุมชน (local product) ในรูปแบบการพัฒนาบรรจุภัณฑ์ภายใต้ฐาน
ทรัพยากรชีวภาพ ให้เป็นผลิตภัณฑ์อัตลักษณ์ชุมชน
4) เพื่อจัดทำพิพิธภัณฑ์มีชีวิต (living museum)
5) เพื่อพัฒนารูปแบบการบริหารจัดการพิพิธภัณฑ์ชีวิต (local service)
รายละเอียด (Details)
จากการประชุมสมัชชาภาคีอนุสัญญาว่าด้วยความหลากหลายทางชีวภาพ สมัยที่ 10 ได้
รับรองแผน กลยุทธ์สำหรับระยะ 2562-2563 (Strategic Plan for Biodiversity 2011-2020 and the
Aichi Targets) ที่ตระหนักในคุณค่าและได้รับการอนุรักษ์ ฟื้นฟู พัฒนาและนำไปสู่การใช้ประโยชน์อย่าง
ชาญฉลาด เพื่อธำรง รักษาบริการจากระบบนิเวศ และผดุงพื้นพิภพที่สมบูรณ์พูนผลให้ยั่งยืน รวมทั้ง
อำนวยผลประโยชน์ที่สำคัญยิ่ง ให้แก่มนุษย์และธรรมชาติทั้งปวง โดยใช้ยุทธศาสตร์การวิจัยเพื่อชี้นำและ
สนับสนุนให้เกิดการวิจัยด้านความหลากหลายทางชีวภาพและขับเคลื่อนให้มีการนำผลวิจัยดังกล่าวในการ
เสริมสร้างความอุดมสมบูรณ์ของความหลากหลายทางชีวภาพให้เป็นฐานที่มั่นคงของการดำรงชีวิตของคน
ไทยควบคู่กับการวิจัยคุณค่าความหลากหลายทางชีวภาพให้เกิดการนำมาใช้ประโยชน์ทางเศรษฐกิจของ
ประเทศอย่างยั่งยืน รวมทั้งสร้างกลไกในการเข้าถึงและเกิดการแบ่งปันผลประโยชน์จากการพัฒนาความ
หลากหลายทางชีวรูปที่มีความยุติธรรมและเท่าเทียมให้กับประเทศ ตลอดจนพัฒนาคุณค่าเพื่อใช้ประโยชน์
ทั้งในเชิงเศรษฐกิจระดับชุมชนและระดับประเทศ ยุทธศาสตร์การวิจัยรายประเด็นด้านความหลากหลาย
ทางชีวภาพ มีวัตถุประสงค์เพื่อชี้นำและสนับสนุนให้เกิดการสร้างงานวิจัยที่สามารถนำมาใช้ลดอัตราการ
สูญเสียความหลากหลายทางชีวภาพลงอย่างมีนัยสำคัญ โดยสามารถธำรงรักษาระบบนิเวศประเภทต่างๆ
ชนิดพันธุ์ แหล่งพันธุกรรมที่สำคัญ และคุ้มครององค์ประกอบความหลากหลายทางชีวรูปที่เกี่ยวข้องไว้ได้
อย่างยั่งยืน การสร้างทรัพย์สินทางปัญญาและนวัตกรรม และการศึกษาวิจัยการใช้ประโยชน์ความ
หลากหลายเป็นไปตามหลักการการเข้าถึงและการแบ่งปันผลประโยชน์จากทรัพยากรชีวภาพอย่างเท่าเทียมและยุติธรรม (ภาณุวัตร, 2563) ทีมผู้วิจัยตระหนักถึงความสำคัญ และสนใจในการศึกษาความหลากหลายทางชีวภาพของพืชและสัตว์ในพื้นที่ป่าโกงกาง ซึ่งเป็นป่าไม้ที่ขึ้นบริเวณป่าชายเลน มีระบบ
ความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิตที่มีความซับซ้อน เชื่อมต่อระหว่างระบบนิเวศบนบกและนิเวศทางทะเล ทำ
หน้าที่ช่วยเก็บกักตะกอนและกลั่นกรองความสกปรกที่เกิดจากกิจกรรมบนบก และรักษามวลดินและหน้า
ดินไม่ให้ถูกพัดพาออกจากขอบฝั่งและริมตลิ่ง (ความหลากหลายทางชีวภาพทางทะเลและชายฝั่ง, 2564)
ป่าชายเลนเป็นพื้นที่ที่มีความหลากหลายทางชีวภาพสูงที่มีคุณค่าและมีความสำคัญต่อมนุษย์และสิ่งมีชีวิต
ต่างๆ ทั้งการใช้ประโยชน์โดยทางตรงและทางอ้อม อาทิ เป็นแหล่งอาหาร ยารักษาโรค แหล่งอนุบาลและ
หลบภัยสัตว์น้ำวัยอ่อน ที่มีผลต่อการประมงและความสำคัญต่อเศรษฐกิจของประเทศ (แสงจันทร์ และ
คณะ, 2561) โดยเน้นอุโมงค์ป่าโกงกางหรืออุโมงค์อเมซอนเป็นพื้นที่ศึกษาความหลากหลาย เนื่องจาก
พื้นที่ดังกล่าวเป็นแหล่งท่องเที่ยว และเป็นแหล่งรวมความหลากหลายทางชีวภาพอันเป็นแหล่งสนับสนุน
ปัจจัยการดํารงชีวิตของคนในชุมชนโดยเฉพาะชุมชนในเขตพื้นที่เทศบาลเมืองปากพูน ตำบลปากพูน
อำเภอเมืองนครศรีธรรมราช จังหวัดนครศรีธรรมราช เนื่องจากคนในท้องถิ่นได้เข้าไปใช้ประโยชน์ผลผลิต
จากป่าเพื่อใช้บริโภคตามฤดูกาล เช่น ผลไม้ป่า เห็ด หน่อไม้ แมลงต่างๆ ฯลฯ จากข้อมูลดังกล่าวแสดงให้
เห็นถึงฐานข้อมูลทรัพยากรธรรมชาติป่าชายเลนที่สมบูรณ์ แต่อย่างไรก็ตามยังขาดการจัดการข้อมูล
เกี่ยวกับฐานทรัพยากรดังกล่าวอย่างเป็นระบบ ดังนั้นจึงนำมาสู่ความสนใจในการศึกษาความหลากหลาย
ของพันธุ์พืชและพันธุ์สัตว์ ข้อมูลด้านทรัพยากรชีวภาพและภูมิปัญญาท้องถิ่นในพื้นที่อุโมงค์ป่าโกงกาง
(local study) ผลิตภัณฑ์อัตลักษณ์ชุมชน (local product) เพื่อที่จะนำข้อมูลพื้นฐานดังกล่าวไปเก็บ
รวบรวมและดำเนินการจัดตั้งเป็นพิพิธภัณฑ์มีชีวิต (living museum) ส่งเสริมให้เกิดการสร้างเครือข่าย
ความร่วมมือระหว่างมหาวิทยาลัยกับองค์การเทศบาลตำบลท้องถิ่นและชุมชนในท้องถิ่น
สำหรับวิธีการดำเนินงานวิจัยประกอบด้วยการศึกษาและสำรวจความหลากหลายของ
ทรัพยากรพืช-สัตว์และภูมิปัญญาท้องถิ่น โดยทำการเก็บตัวอย่างพันธุ์พืชและพันธุ์สัตว์ ถ่ายภาพตาม
ธรรมชาติ จำแนกชนิดและการตรวจสอบความถูกต้อง และมีการสำรวจทางอ้อมโดยใช้การพูดคุยกับ
ชาวบ้านในชุมชนท้องถิ่น เพื่อเสริมความหลากชนิดของพืช-สัตว์ที่ไม่พบจากการค้นหาโดยตรง และนำ
ผลการวิจัยนี้เป็นข้อมูลพื้นฐานเพื่อจัดทำเป็นฐานข้อมูลความหลากหลายด้านทรัพยากรชีวภาพและภูมิ
ปัญญาท้องถิ่นในพื้นที่อุโมงค์ป่าโกงกาง ซึ่งจะถูกนำมาจัดแสดงในพิพิธภัณฑ์มีชีวิต นอกจากนี้ยังรวมไปถึง
การออกแบบบรรจุภัณฑ์ผลิตภัณฑ์น้ำผึ้งที่พบในพื้นที่ป่าอุโมงค์โกงกาง ทั้งนี้เพื่อส่งเสริมให้เทศบาลเมือง
ปากพูนเป็นพื้นที่เรียนรู้ของคน เกิดการหวงแหน และการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสร้างความ
ร่วมมือระหว่างเครือข่ายท้องถิ่น เพื่อส่งเสริมการพัฒนาทางการศึกษาและการเรียนรู้ นอกจากนี้ทางด้าน
เศรษฐกิจโดยเฉพาะการท่องเที่ยว และความภาคภูมิใจของเมืองแห่งการเรียนรู้ และนำไปสู่การพัฒนา
อย่างยั่งยืน
